مقدمه
انتخابات پارلمانی در آلمان، سنگبنای نظام دموکراتیک حاکم بر این کشور بهشمار میآید.
از طریق این انتخابات، به شهروندان این حق داده میشود که نمایندگان خود را در پارلمان فدرال آلمان، یعنی بوندستاگ (Bundestag)، انتخاب کنند؛ نهادی که دولت فدرال آلمان را شکل میدهد و بهطور مستقیم بر سیاستهای داخلی و خارجی تأثیر میگذارد.
اما نظام انتخابات پارلمانی در آلمان چگونه است؟ این انتخابات چگونه اداره میشود؟ و چه کسانی حق رأی دارند؟
در این مقاله، تمامی جوانب مربوط به انتخابات پارلمانی در آلمان را به شکلی دقیق، در عین حال ساده و منظم، مرور میکنیم.
بوندستاگ، پارلمان فدرال آلمان است و اعضای آن بهطور مستقیم توسط مردم انتخاب میشوند.
اختیارات قانونگذاری و نظارتی مهمی در دست این نهاد است که مهمترین آنها عبارتاند از:
تصویب قوانین،
انتخاب صدراعظم فدرال (رئیس دولت)،
نظارت بر عملکرد دولت فدرال،
تصویب بودجهٔ عمومی دولت فدرال.
دورهٔ قانونی هر دورهٔ پارلمان چهار سال است. پس از پایان این دوره، انتخابات جدید برگزار میشود؛ مگر در شرایط استثنایی مانند انحلال پارلمان که ممکن است انتخابات زودهنگام صورت گیرد.
قانون آلمان برای اعطای حق رأی در انتخابات پارلمانی، شرایط زیر را تعیین کرده است:
داشتن تابعیت آلمان،
رسیدن به ۱۸ سالگی تا روز انتخابات،
اقامت در آلمان برای حداقل سه ماه پیش از انتخابات،
محروم نبودن از حقوق سیاسی بر اساس حکم قطعی دادگاه.
برای هر فرد واجد شرایط، یک برگهٔ اطلاعرسانی انتخاباتی (وارد شده از طریق پست) ارسال میشود که در آن، حق رأی او و محل حوزهٔ رأیگیری مشخص شده است.
نظام انتخاباتی آلمان برای انتخابات بوندستاگ، یک نظام ترکیبی است که میان رأیگیری فردی و نمایندگی نسبی (تناسبی) تلفیق ایجاد میکند. هر رأیدهنده دارای دو رأی است:
رأی اول برای انتخاب یک نامزد مستقیم از حوزهٔ انتخابیهٔ محل سکونت فرد استفاده میشود (در مجموع ۲۹۹ حوزهٔ انتخابیه وجود دارد).
نامزدی که در یک حوزهٔ انتخابیه بیشترین رأی را کسب کند، صاحب کرسی مستقیم در بوندستاگ میشود.
این بخش از نظام انتخاباتی، شبیه سیستم «برنده کسی است که بیشترین رأی را دارد» یا همان first past the post است.
رأی دوم برای انتخاب یک حزب سیاسی به کار میرود.
این رأی، مهمتر بهشمار میآید؛ زیرا ترکیب کلی پارلمان و تعداد کرسیهای هر حزب را تعیین میکند.
کرسیهای باقیمانده (از مجموع حداقل ۵۹۸ کرسی) براساس درصد رأی دوم بهصورت نسبی بین احزاب تقسیم میشود.
این ترکیب، هم نمایندگی نسبی و منصفانهٔ احزاب را تضمین میکند و هم پیوند مستقیم میان رأیدهندگان و نمایندگان حوزهٔ محلی را حفظ مینماید.
تعداد پایهٔ کرسیهای بوندستاگ برابر است با ۵۹۸ کرسی:
۲۹۹ کرسی برای نمایندگان مستقیم (بر اساس رأی اول)،
۲۹۹ کرسی براساس نتایج رأی دوم و بهشکل نسبی میان احزاب تقسیم میشود.
با این حال، این تعداد در عمل اغلب افزایش مییابد؛ بهدلیل وجود:
کرسیهای مازاد (Überhangmandate):
زمانی که یک حزب تعداد بیشتری کرسی مستقیم بهدست میآورد نسبت به آنچه با توجه به سهم رأی دوم مستحق آن است.
کرسیهای جبرانی (Ausgleichsmandate):
کرسیهای اضافی برای سایر احزاب، تا تناسب کلی بین آرا و کرسیها دوباره برقرار شود.
به همین دلیل، تعداد واقعی نمایندگان در بوندستاگ میتواند به بیش از ۷۰۰ نفر نیز برسد.
هر حزب سیاسی در آلمان که شرایط قانونی ثبتنام و حضور در انتخابات را برآورده کند، میتواند در انتخابات پارلمانی شرکت نماید.
در عمل، چند حزب بزرگ در اکثر انتخابات حضور ثابت دارند، از جمله:
CDU/CSU – اتحادیهٔ دموکرات مسیحی و همتای بایرنی آن، اتحادیهٔ سوسیال مسیحی،
SPD – حزب سوسیال دموکرات آلمان،
Bündnis 90/Die Grünen – حزب سبزها،
FDP – حزب دموکرات آزاد،
AfD – حزب «آلترناتیو برای آلمان» (راستگرای پوپولیست)،
Die Linke – حزب چپ.
یک حزب تنها در صورتی میتواند وارد بوندستاگ شود که:
دستکم ۵ درصد از مجموع رأی دوم را در سطح کشور بهدست آورد،
یا
حداقل سه کرسی مستقیم از حوزههای انتخابیه کسب کند.
این امر بهعنوان «حد نصاب ۵ درصد» شناخته میشود و هدف آن جلوگیری از پراکندگی بیش از حد پارلمان است.
پس از برگزاری انتخابات، پارلمان جدید کار خود را آغاز میکند و روند تشکیل دولت شروع میشود.
از آنجا که بهندرت پیش میآید یک حزب بهتنهایی اکثریت مطلق کرسیها را بهدست آورد:
احزاب مختلف برای تشکیل ائتلاف حکومتی وارد مذاکره میشوند،
بر سر یک برنامهٔ مشترک (توافق ائتلافی) به تفاهم میرسند،
رئیسجمهور فدرال، نامزد تصدی سمت صدراعظم را – معمولاً از حزب قویتر در ائتلاف – به بوندستاگ پیشنهاد میکند،
بوندستاگ با رأی اکثریت، صدراعظم را انتخاب میکند،
صدراعظم، وزیران فدرال را برمیگزیند و دولت را تشکیل میدهد.
از نمونههای مشهور ائتلافهای حکومتی در سالهای اخیر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
ائتلاف بزرگ بین CDU/CSU و SPD،
ائتلاف چراغ راهنمایی (Ampelkoalition) بین SPD، FDP و حزب سبزها.
بله، در آلمان امکان رأیدادن پستی (Briefwahl) وجود دارد.
هر رأیدهندهٔ واجد شرایط که نتواند در روز انتخابات شخصاً به حوزهٔ رأیگیری مراجعه کند – یا نخواهد – میتواند از طریق پست رأی بدهد.
برگهها و مدارک لازم برای رأیگیری پستی میتواند از طریق پست یا در بسیاری موارد بهصورت آنلاین درخواست شود.
برگهٔ رأی در زمان مناسب پیش از انتخابات ارسال میشود و باید تا مهلت تعیینشده، دوباره به مراجع مسئول بازگردانده شود.
رأیدادن پستی در آلمان ساده، امن و قابل اعتماد بهشمار میآید و بهویژه پس از همهگیری کرونا، محبوبیت بیشتری پیدا کرده است.
انتخابات پارلمانی تنها ابزاری برای انتخاب دولت نیست، بلکه:
بیان مستقیم ارادهٔ مردم است،
وسیلهای برای سنجش و بازخواست احزاب بر اساس برنامهها و عملکردشان محسوب میشود،
کلید تضمین چرخش مسالمتآمیز و منظم قدرت بهشمار میآید،
یکی از ستونهای اصلی قانون اساسی و فرهنگ دموکراتیک در آلمان است.
انتخابات پارلمانی در آلمان، از منظمترین و دقیقترین فرایندهای انتخاباتی در جهان بهشمار میآید و اغلب بهعنوان الگویی در حوزهٔ شفافیت و سلامت انتخابات مطرح میشود.
با بهکارگیری نظامی دوگانه که تأثیری دوگانه برای شهروندان – هم در سطح حوزهٔ محلی و هم در سطح حزبی – فراهم میآورد، آلمان میکوشد نمایندگیای منصفانه و متوازن ایجاد کند که بازتابدهندهٔ تنوع دیدگاههای موجود در جامعه باشد و در عین حال، ثبات سیاسی بلندمدت را تقویت نماید.
* تیم نویسندگان و ویراستاران این وبسایت تلاش میکنند با انجام پژوهشهای گسترده و مراجعه به منابع متعدد، اطلاعاتی دقیق و قابل اتکا ارائه دهند. با این وجود، احتمال بروز خطا یا ذکر برخی اطلاعات که هنوز بهطور کامل تأیید نشدهاند، وجود دارد. بنابراین، لطفاً اطلاعات این مقاله را بهعنوان مرجع اولیه و غیرالزامآور در نظر بگیرید و برای دریافت اطلاعات نهایی و رسمی، همواره به نهادها و مراجع مسئول مراجعه نمایید.
