مقدمه
انتخابات پارلمانی در آلمان، سنگ بنای نظام دموکراتیک این کشور بهشمار میرود.
از راه این انتخابات، شهروندان حق مییابند نمایندگان خود را در پارلمان فدرال آلمان، یعنی بوندستاگ (Bundestag)، برگزینند؛ نهادی که دولت آلمان را تشکیل میدهد و بهگونهٔ مستقیم بر سیاستهای داخلی و خارجی تأثیر میگذارد.
اما نظام انتخابات پارلمانی در آلمان چگونه است؟ انتخابات چگونه برگزار میشود؟ و چه کسانی حق رأی دارند؟
در این مقاله، همهٔ جنبههای مهم انتخابات پارلمانی آلمان را بهصورت واضح، ساده و منظم توضیح میکنیم.
بوندستاگ پارلمان فدرال آلمان است و اعضای آن بهصورت مستقیم از سوی مردم انتخاب میشوند.
این نهاد صلاحیتهای قانونگذاری و نظارتی مهمی دارد که مهمترینشان عبارتاند از:
تصویب قوانین،
انتخاب صدراعظم فدرال (رئیس حکومت)،
نظارت بر عملکرد حکومت،
تصویب بودجهٔ فدرال.
دورهٔ کاری بوندستاگ چهار سال است. پس از پایان این دوره، انتخابات جدید برگزار میشود؛ یا در موارد استثنایی مانند انحلال پارلمان، انتخابات زودتر برگزار میگردد.
قانون آلمان برای اعطای حق رأی در انتخابات پارلمانی، شرایط زیر را در نظر گرفته است:
داشتن تابعیت آلمان،
رسیدن به سن ۱۸ سالگی در روز انتخابات،
داشتن اقامت در آلمان برای حداقل سه ماه پیش از انتخابات،
محروم نبودن از حقوق سیاسی بر اساس یک حکم نهایی محکمه.
برای هر فرد واجد شرایط، از راه پست یک اطلاعیهٔ انتخاباتی فرستاده میشود که نشان میدهد او حق رأی دارد و مشخص میسازد که در کدام مرکز رأیدهی (محل رأیگیری) باید حضور یابد.
نظام انتخاباتی آلمان برای بوندستاگ، یک سیستم ترکیبی است که میان رأیگیری مستقیم بر افراد و نمایندگی نسبی احزاب پیوند برقرار میکند. هر رأیدهنده دو رأی در اختیار دارد:
رأی اول برای انتخاب یک نامزد مستقیم از حوزهٔ انتخابیهٔ محل سکونت رأیدهنده بهکار میرود (در مجموع ۲۹۹ حوزهٔ انتخاباتی وجود دارد).
نامزدی که در یک حوزهٔ انتخاباتی بیشترین رأی را بهدست آورد، کرسی مستقیم بوندستاگ را از آن خود میکند.
این بخش از نظام، شبیه سیستم «هر که رأی بیشتر گرفت، برنده است» یا همان first past the post میباشد.
رأی دوم برای انتخاب حزب سیاسی استفاده میشود.
این رأی از نظر ترکیب نهایی پارلمان، اهمیت بیشتر دارد؛ زیرا تعداد کل کرسیهایی را که هر حزب دریافت میکند تعیین مینماید.
کرسیهای دیگر (از مجموع حداقل ۵۹۸ کرسی) براساس درصد رأی دوم، میان احزاب بهگونهٔ نسبی تقسیم میگردد.
این سیستم کمک میکند تا از یکسو نمایندگی عادلانه و نسبی احزاب تضمین شود و از سوی دیگر، پیوند مستقیم میان رأیدهندگان و نمایندگان حوزهٔ محلی برقرار بماند.
تعداد قانونی و ابتدایی کرسیهای بوندستاگ ۵۹۸ کرسی است:
۲۹۹ کرسی برای نمایندگانی که بهگونهٔ مستقیم انتخاب میشوند (بر اساس رأی اول)،
۲۹۹ کرسی براساس نتیجهٔ رأی دوم میان احزاب تقسیم میشود.
اما در عمل، شمار کرسیها اغلب بیشتر میشود، به دلیل:
کرسیهای اضافی (Überhangmandate):
وقتی یک حزب تعداد بیشتری کرسی مستقیم بهدست میآورد نسبت به آنچه براساس نتیجهٔ رأی دوم حق دارد.
کرسیهای جبرانی (Ausgleichsmandate):
کرسیهای اضافه برای سایر احزاب تا نسبیت و توازن میان آرا و کرسیها دوباره تأمین گردد.
بنابراین، تعداد واقعی اعضای بوندستاگ میتواند در برخی دورهها به بیش از ۷۰۰ نفر برسد.
هر حزب سیاسی که شرایط قانونی ثبتنام را تکمیل کند، میتواند در انتخابات پارلمانی اشتراک نماید.
در عمل، چند حزب بزرگ تقریباً در همهٔ انتخابات حضور دارند، مانند:
CDU/CSU – اتحادیهٔ دموکرات مسیحی و حزب سوسیال مسیحی در بایرن،
SPD – حزب سوسیال دموکرات آلمان،
Bündnis 90/Die Grünen – حزب سبزها،
FDP – حزب دموکرات آزاد،
AfD – آلترناتیو برای آلمان (حزب راستگرای پوپولیست)،
Die Linke – حزب چپ.
یک حزب تنها در صورتی میتواند وارد بوندستاگ شود که:
حداقل ۵ درصد رأی دوم را در سطح تمام کشور بهدست آورد،
یا
دستکم سه کرسی مستقیم از حوزههای انتخاباتی کسب کند.
این قاعده بهنام «حد نصاب ۵ درصد» شناخته میشود و هدف آن جلوگیری از پراکندگی بیش از حد پارلمان است.
بعد از برگزاری انتخابات، بوندستاگ جدید تشکیل جلسه میدهد و روند تشکیل حکومت آغاز میگردد.
چون بسیار کم اتفاق میافتد که یک حزب بهتنهایی اکثریت مطلق کرسیها را بهدست آورد:
احزاب مختلف برای تشکیل ائتلاف حکومتی وارد گفتوگو و مذاکره میشوند،
بر سر برنامهٔ مشترک حکومتی به توافق میرسند،
رئیسجمهور فدرال نامزد صدارت عظمی را – معمولاً از حزب قویتر در ائتلاف – به بوندستاگ پیشنهاد میکند،
بوندستاگ با رأی اکثریت، صدراعظم را انتخاب میکند،
صدراعظم وزرا را معرفی کرده و حکومت فدرال را تشکیل میدهد.
از جمله ائتلافهای معروف در سالهای اخیر، میتوان به اینها اشاره کرد:
ائتلاف بزرگ بین CDU/CSU و SPD،
ائتلاف چراغ راهنمایی بین SPD، FDP و حزب سبزها.
بله، در آلمان امکان رأیدادن از طریق پست (Briefwahl) برای همهٔ رأیدهندگان واجد شرایط وجود دارد.
هر کسی که در روز انتخابات نمیتواند شخصاً به محل رأیدهی برود – یا نمیخواهد – میتواند با استفاده از سیستم رأیگیری پستی رأی بدهد.
برگههای رأی و مدارک لازم را میتوان از طریق پست یا در بسیاری موارد بهصورت آنلاین درخواست کرد.
ورقهٔ رأی پیش از روز انتخابات ارسال میگردد و باید تا زمان تعیینشده دوباره به ادارهٔ مربوطه فرستاده شود.
رأیدادن پستی در آلمان ساده، مطمئن و قابل اعتماد دانسته میشود و بهویژه پس از دوران همهگیری کرونا، استفاده از آن بیشتر شده است.
انتخابات پارلمانی در آلمان فقط وسیلهای برای انتخاب حکومت نیست، بلکه:
بیان مستقیم ارادهٔ مردم است،
ابزار مهمی برای حسابگیری از احزاب براساس برنامهها و کارکردشان محسوب میشود،
وسیلهای برای تضمین انتقال منظم و مسالمتآمیز قدرت بهشمار میرود،
یکی از ستونهای اساسی قانون اساسی و فرهنگ دموکراتیک در آلمان است.
انتخابات پارلمانی در آلمان از جمله منظمترین و شفافترین روندهای انتخاباتی در جهان به شمار میرود و غالباً بهعنوان نمونهای در زمینهٔ سلامت و شفافیت انتخابات مطرح است.
با استفاده از یک نظام دوگانه که به شهروندان این امکان را میدهد تا هم در سطح حوزهٔ انتخابی محلی و هم در سطح حزبی تأثیر بگذارند، آلمان تلاش میکند نمایندگیای عادلانه و متوازن ایجاد کند که بازتابدهندهٔ تکثر دیدگاههای جامعه بوده و در عین حال، ثبات سیاسی درازمدت را تقویت نماید.
* تیم نویسندگان و اعضای تحریریهٔ این وبسایت میکوشند با استفاده از پژوهشهای گسترده و رجوع به منابع مختلف، معلومات دقیق و قابل اعتماد ارائه کنند. با وجود این، احتمال دارد اشتباهاتی رخ دهد یا برخی معلومات هنوز بهطور کامل تأیید نشده باشد. بنابراین، لطفاً مطالب این مقاله را بهعنوان مرجع ابتدایی و غیرالزامآور در نظر بگیرید و برای بهدست آوردن معلومات نهایی و رسمی، همیشه به ادارهها و مراجع مسئول مراجعه نمایید.
